De grote Fadistas

Amalia Rodrigues (1920-1999)

Amalia Rodrigues is de allerbelangrijkste figuur in de geschiedenis van Fado. Geboren in Lissabon in 1920, begon ze in de jaren 1930 professioneel te zingen en was tegen de jaren 1950 Portugals meest herkenbare culturele ambassadeur geworden. Ze toerde vier decennia internationaal, nam uitgebreid op en werkte met dichters - waaronder Pedro Homem de Mello en David Mourao-Ferreira - die nieuwe teksten voor haar schreven en literaire Fado in de mainstream brachten.

Amalia heeft Fado niet uitgevonden, maar ze definieerde wat het kon zijn: een liedvorm die in staat is om serieuze poezie te dragen, uitgevoerd door een enkele stem met absolute autoriteit. Toen ze in oktober 1999 overleed, riep Portugal drie dagen van nationale rouw uit. Haar huis in Lissabon is nu een museum, en haar opnames blijven het startpunt voor bijna elke luisteraar die naar het genre komt.

Carlos do Carmo (1939-2021)

Carlos do Carmo was, voor een halve eeuw, de mannelijke stem van Fado uit Lissabon. Hij was de zoon van de Fadista Lucilia do Carmo, groeide op rond de muziek, en werkte vanaf de jaren 1960 aan het moderniseren van het genre - introduceerde jazz-beinvloede arrangementen, volledige ensembles en een wereldse podiummanier zonder de traditie te verlaten. Zijn album Um Homem na Cidade uit 1977 ("Een Man in de Stad"), een liedcyclus over Lissabon, wordt vaak genoemd als een van de bepalende platen van moderne Fado.

Hij bleef tot in zijn late zeventig optreden en opnemen en stierf in Lissabon in januari 2021. Zijn carriere is de voor de hand liggende tegenhanger van die van Amalia: zij maakte Fado internationaal; hij maakte het hedendaags.

Mariza

Mariza is de internationaal meest zichtbare Fado-zangeres van de huidige generatie. Ze kwam op in de vroege jaren 2000 met het album Fado em Mim en heeft sindsdien door de wereld getoerd, opgetreden in grote concertzalen en samengewerkt met musici buiten de Fado-traditie zonder haar grondslag erin te verliezen. Haar aanwezigheid op het podium is ongebruikelijk theatraal voor het genre - lang, opvallend, bewust - en haar interpretaties van Amalia's repertoire hielpen een nieuwe generatie internationale luisteraars met de muziek kennis te laten maken.

Voor reizigers die Fado voor het eerst via een opname hoorden voordat ze een show in Lissabon boekten, was die opname heel vaak van Mariza.

Camane en Ana Moura

Camane wordt door insiders in Lissabon algemeen beschouwd als de fijnste mannelijke Fadista van de generatie na Carlos do Carmo. Zijn benadering is terughoudend, bijna streng - lange, vastgehouden noten, zeer weinig beweging, diep respect voor het traditionele repertoire. Hij neemt minder vaak op dan zijn collega's en toert minder internationaal, wat zijn optredens in Lissabon een bijzonder gewicht geeft.

Ana Moura is een van de commercieel succesvolste hedendaagse Fadistas. Ze heeft samengewerkt met internationale artiesten, grotere en jongere publieken in Portugal getrokken en de grenzen verlegd van wat een Fado-plaat kan klinken zonder duidelijk verankerd te blijven in de traditie. Samen met Mariza en Camane vertegenwoordigt ze het werkende centrum van Fado vandaag - de zangers waar je waarschijnlijk over hoort, of geciteerd hoort, in elke serieuze Lissabonse locatie.

Wat ze delen

Deze vijf zangers beslaan ongeveer een eeuw Fado, van Amalia's eerste opnames in de late jaren 1930 tot Ana Moura's meest recente werk. Wat ze delen, over decennia en zeer verschillende podiummanieren heen, is een bepaalde houding tegenover het lied: de woorden komen eerst, de stem dient ze en de guitarra antwoordt. Geen van hen behandelt Fado als een vehikel voor vocale vertoning. De melisma is terughoudend; de frasering volgt de lijn van de tekst, niet het verlangen van de zanger om te versieren.

Die discipline is ook de reden waarom Fado is overleefd als een levende traditie in plaats van te verstenen tot een museumstuk. Elke generatie Fadistas heeft het bestaande repertoire opnieuw geinterpreteerd en eraan toegevoegd zonder het essentiele contract tussen stem, woorden en instrumenten te breken. De zangers die vanavond in Alfama optreden, maken deel uit van dezelfde lijn - stiller dan Amalia of Mariza, maar bewerken hetzelfde vak.

Een korte notitie over namen die je ook tegen kunt komen: Lucilia do Carmo (Carlos' moeder en een belangrijke Fadista uit het midden van de eeuw), Argentina Santos (een leidende stem van de oudere school die tot in haar late tachtig bleef optreden), Maria da Fe (een al lang aanwezige in de Lissabonse scene) en Antonio Zambujo (een jongere Fadista die het genre richting jazz en Braziliaanse muziek heeft uitgebreid). De lijst van belangrijke Lissabonse stemmen is langer dan vijf - maar vijf is genoeg om de brede boog te volgen.